Жаңа рейтингте Қазақстан алғашқы ондыққа еніп, бұл елдегі өсім сапасы, экономиканы әртараптандыру және Еуразиядағы рөлі туралы пікірталасты қайта жандандырды. Осы үрдістің қаншалықты тұрақты екені, оны қалай түсіндіру керектігі және Қазақстан алдында қандай мүмкіндіктер ашылатыны туралы біз британдық саясаттанушы, журналист әрі Ұлыбритания Корольдік өнер қоғамының мүшесі Нил Уотсонмен әңгімелестік.
– Дамушы экономикалар жан басына шаққандағы ЖІӨ өсімі бойынша алға шығып жатыр. Бұл үрдісті жаһандық күштер тепе-теңдігі тұрғысынан қалай бағалайсыз?
– Бұл үрдіс әлемдік экономиканың дәстүрлі орталығынан дамушы нарықтарға қарай біртіндеп ығысу жүріп жатқанын көрсетеді. Әсіресе, Еуразияда, Африканың жекелеген өңірлерінде және реформаларға бағдарланған шағын мемлекеттерде экономикалық динамика күшейіп келеді. Алайда пайыздық өсімді абсолюттік экономикалық қуатпен шатастырмау керек. Жылдам өсіп жатқан экономикалар өмір сүру деңгейін арттырып, аймақтық ықпалын күшейте алады, бірақ институционалдық, қаржылық немесе технологиялық тұрғыдан АҚШ, ЕО немесе Қытай деңгейіне жете қойған жоқ.
Стратегиялық тұрғыдан алғанда, бұл өзгеріс маңызды, себебі ол орташа державалардың келіссөздегі позициясын күшейтеді, инвестициялар географиясын әртараптандырады және инновациялар мен капитал тек Батыста шоғырланған деген түсінікті әлсіретеді. Дегенмен, бұл – әлі де қуып жету өсімінің тарихы, жаһандық иерархияның толық өзгеруі емес. Негізгі қорытынды – алдағы онжылдықта ең бай елдер емес, ең жылдам дамып жатқан және жаңа капитал ағынын тартатын мемлекеттер алға шығуы мүмкін.
– Қазақстан рейтингте шамамен 29% өсіммен 9-орын алды. Бұл көрсеткіш нақты құрылымдық өзгерістерді көрсете ме?
– Бұл көрсеткіш белгілі бір дәрежеде құрылымдық өзгерістерді көрсетеді, бірақ сонымен бірге қолайлы макроэкономикалық жағдайлардың да әсері бар, сондықтан оны байыппен бағалау қажет. Қазақстан өңірдегі позициясын айтарлықтай нығайтты. Халықаралық валюта қорының деректеріне сәйкес, 2025 жылы жан басына шаққандағы ЖІӨ шамамен 14 770 доллар болуы мүмкін. Бұл көрсеткіш Ресейден де, Қытайдан да жоғары, бұл маңызды жетістік ретінде қарастырылуы мүмкін. Сонымен қатар, Еуропалық қайта құру және даму банкі соңғы өсімнің едәуір бөлігі Теңіз кен орнындағы мұнай өндірісінің кеңеюімен, ішкі тұтынумен және инвестициялық белсенділікпен байланысты екенін атап өтеді. Бұл экономиканың әлі де шикізат секторына тәуелді екенін көрсетеді. Сондықтан 29% өсімді толық әртараптандырудың дәлелі ретінде қарастыруға болмайды. Жалпы алғанда, бұл өсім реформалар, геоэкономикалық орналасу, инвестициялар және шикізат секторының жиынтық әсерін көрсетеді. Динамика оң, бірақ Қазақстан толықтай шикізаттық модельден шықты деуге әлі ерте.
– Қазақстанды Еуразиядағы қарқынды дамып жатқан экономикалардың қатарына жатқызуға бола ма?
– Иә, бірақ белгілі бір шарттармен. Қазақстан табысы ортадан жоғары елдер қатарына жақындап келеді, мұнда өсім тек шикізатпен емес, көлік-логистика, инфрақұрылым және модернизация арқылы да қамтамасыз етіледі. Бұған энергетикалық экспорт, тиімді транзиттік орналасу және салыстырмалы макроэкономикалық тұрақтылық ықпал етеді. Орта дәліз (Транскаспий бағыты) аясындағы қатысу елдің маңызын арттырып отыр. Дегенмен, бұл позицияны бекіту үшін Қазақстан өсімнің қолайсыз сыртқы жағдайларда да сақталатынын дәлелдеуі тиіс. Яғни, өсім тек жылдам емес, тұрақты болуы керек.
– Қазақстанның экономикалық саясаты жаһандық әртараптандыру трендтеріне сәйкес келе ме?
– Жалпы алғанда, иә. Қазақстан көлік, логистика, цифрландыру, жасыл экономика және мұнайға тәуелділікті азайту бағытында ілгерілеуде. Жаңа салық және бюджет саясаттары мұнайдан тыс кірістерді арттыруға және қаржылық тәртіпті күшейтуге бағытталған. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы мемлекеттік басқаруды жетілдірудің маңыздылығын атап өтеді. Қазақстан өзін Еуропа мен Азияны байланыстыратын логистикалық әрі инвестициялық платформа ретінде танытуға тырысуда. Дегенмен, саясаттың өзі емес, оны жүзеге асыру деңгейі шешуші рөл атқарады.
– Бұл трансформацияда Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың рөлі қандай?
– Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың рөлі айтарлықтай маңызды. Ол экономикалық модернизацияны ұлттық стратегия деңгейіне көтеріп, реформалар, инвестициялар, басқару сапасы және экономикалық әртараптандыру бағыттарын күшейтті. Халықаралық ұйымдар Қазақстанның мемлекеттік басқаруды және бәсекелестік саясатын жетілдіріп жатқанын атап өтеді. Дегенмен, оның тарихи бағасы реформалардың қаншалықты терең іске асқанына байланысты болады. Қазіргі кезеңде Тоқаевты реформалардың саяси сәулетшісі деп атауға болады.
– Қазақстандағы экономикалық өсімнің тұрақтылығын қандай факторлар анықтайды?
– Өсімнің тұрақтылығы бірнеше негізгі факторға байланысты:
• шикізатқа тәуелділік
• институттардың сапасы
• адами капитал
• көлік және логистикалық байланыс
• жеке сектордың қарызы
Егер экономика мұнай мен мемлекеттік инвестицияларға тәуелді болып қалса, өсім тұрақсыз болуы мүмкін. Сондықтан бәсекелестікті дамыту, тиімді басқару, шағын және орта бизнесті қолдау маңызды. Адами капитал да шешуші рөл атқарады. Білім мен инновация дамымайынша, әртараптандыру шектеулі болады. Сонымен қатар, географиялық артықшылықты нақты логистикалық тиімділікке айналдыру қажет.
– Қазақстан аймақтық экономикалық хабқа айнала ала ма?
– Иә, бұл – ең шынайы және стратегиялық бағыттардың бірі. Қазақстанның Қытай, Ресей, Каспий өңірі, Кавказ және Еуропа арасындағы орналасуы оған ерекше артықшылық береді. Орта дәліздің дамуы, Ақтау портының маңызы және халықаралық қаржы институттарының қолдауы бұл мүмкіндікті күшейтеді. Алайда хаб болу үшін тек география жеткіліксіз. Ол үшін:
• тиімді кеден жүйесі
• құқықтық тұрақтылық
• сенімді инфрақұрылым
• цифрлық шешімдер
• инвестор сенімі қажет.
Егер Қазақстан инфрақұрылым мен басқаруды қатар дамытса, ол Еуразиядағы маңызды экономикалық орталықтардың біріне айнала алады.
