Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Халықаралық "Қазақ тілі" қоғамының X құрылтайында ана тілінің мемлекеттік, саяси және ұлттық маңызына тоқталып, қазақ тілін жүйелі дамытуға қатысты нақты міндеттерді белгіледі.
Құрылтай депутаты Максим Рожин Президенттің бұл ұстанымы мемлекеттік тілдің елдің тарихи болмысы мен болашақтағы бейнесін айқындайтын құндылық екенін көрсететінін атап өтті. Оның пікірінше, емле мен ережелерді жүйелеу, орфографиялық сөздікті жаңарту және тілдік нормаларды мемлекеттік деңгейде бекіту қазақ тілінің беделін арттыруға ықпал етеді.
Сондай-ақ депутат қазақ тілін дамыту тек мемлекеттік органдардың міндеті емес, оған қоғамның, зиялы қауымның, азаматтық ұйымдар мен әрбір азаматтың атсалысуы маңызды екенін айтты. Ол Мемлекет басшысының қазақ тілін өзге тілдерге қарсы қоймай, ел бірлігінің тұғыры ретінде дамыту жөніндегі ұстанымына назар аударып, тілдің бөлінушілікке емес, қоғамдық келісім мен татулыққа қызмет етуі қажеттігін жеткізді.
— Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Халықаралық "Қазақ тілі" қоғамының Х құрылтайында ана тілі мәселесін мемлекеттік, саяси және ұлттық маңызы бар тақырып ретінде атап өтті. Президенттің мемлекеттік тілге осындай стратегиялық деңгейде мән беруін қалай бағалайсыз?
— Бүгінгі әлемде араздық тілі жаһандық мәселеге айналды. Тіл бөлінушіліктің құралына айналған жерде қоғамның тұтастығы әлсірейді. Осындай кезеңде Мемлекет басшысының Халықаралық "Қазақ тілі" қоғамының Х құрылтайында ана тілі мәселесін мемлекеттік, саяси және ұлттық маңызы бар тақырып ретінде көтеруі ерекше мәнге ие. Бұл – тіл мәселесінің ең жоғары деңгейде қарастырылып отырғанын көрсетеді.
Президент сөзінде нақты әрі жүйелі мәселелер көтерілді. Атап айтқанда, тілдегі бірізділік мәселесіне ерекше назар аударылды. Мемлекет басшысы: "Өкінішке қарай, қазір қазақ тіліндегі кейбір сөздер, ұғымдар, тіпті түсініктер әртүрлі қолданылып жүр. Бұл – жылы жауып қоя салатын жеңіл-желпі дүние емес", – деп атап өтті.
Президент бұл мәселеге кең ауқымда қарау қажеттігін айтып, нақты міндеттер қойды: емле мен ережелерді түгендеп, жүйелеу, барлық сөздікті, соның ішінде орфографиялық сөздікті жаңарту. Яғни, әңгіме жалпы ұрандар туралы емес, тілдің нақты жүйесі мен тәртібін қалыптастыру туралы болып отыр. Бұл – стратегиялық көзқарастың айқын көрінісі.
— Президент өз сөзінде қазақ тілінің конституциялық мәртебесіне, елдің тарихи болмысы мен болашақтағы бейнесін айқындаудағы рөліне ерекше тоқталды. Бұл мемлекеттік тілдің қоғамдағы орны мен беделін нығайтуға қалай ықпал етеді?
— Мемлекет басшысы қазақ тілінің конституциялық мәртебесіне, елдің тарихи болмысы мен болашақ бейнесін айқындаудағы рөліне ерекше тоқталды. Бұл – мемлекеттік тілдің еліміздің өткенін де, болашағын да айқындайтын негізгі құндылық екенін көрсетеді.
Сонымен бірге Президент тілдің мәртебесі нақты құқықтық негізге сүйенуі керектігіне назар аударды. Мемлекет басшысының айтуынша: "Жоғарғы Кеңес Президиумының Жарлығымен ресми түрде бекітілген Қазақ тілінің Орфография сөздігі Кеңес заманында, яғни 1983 жылы шыққан. Әрине, одан кейін де бірнеше сөздік жарық көрді. Алайда олардың ешқайсысы мемлекеттік деңгейде бекітілмеген, заңды күші жоқ".
Демек, мемлекеттік тілдің беделін нығайту үшін оның нормалары жүйеленіп, мемлекеттік деңгейде бекітілуі қажет. Президент: "Қазақ тілін қолдану ісінде нақты жүйенің, белгілі бір тәртіптің болуына баса мән берген жөн", – деді. Бірізді, таза әрі құқықтық негізі бар тіл ғана қоғамда лайықты орнын иеленіп, беделін арттыра алады.
— Мемлекет басшысы "Мемлекеттің беделі артқан сайын, мемлекеттік тілдің де абыройы күшейеді" деген маңызды тұжырым жасады. Осы пікірдің астарында қандай стратегиялық мән жатыр? Қазақстанның экономикалық және технологиялық дамуы қазақ тілінің халықаралық беделін арттыруға қалай әсер етеді?
— Мемлекет басшысының бұл тұжырымы тіл мен мемлекеттің тағдыры өзара тығыз байланысты екенін көрсетеді. Мемлекеттік тілдің абыройы мемлекеттің өз беделімен бірге өседі. Яғни, Қазақстанның дамуы мен жетістіктері қазақ тілінің де мәртебесін көтереді.
Бұл тұжырым мемлекеттік тілді дамыту жалпы ел дамуының ажырамас бөлігі екенін білдіреді. Ал тілдің дамыған мемлекетке лайық болуы үшін оның ішкі жүйесі де заман талабына сай болуы керек. Сондықтан Президент: "Ең алдымен, емле мен ережені түгендеп, жүйелеу керек. Бұған қоса, барлық сөздікті, соның ішінде орфографиялық сөздікті жаңартатын уақыт келді", – деп нақты міндет қойды. Мемлекеттің беделі артқан сайын оның тілі де жүйелі, бірізді әрі заманауи болуы тиіс.
— Президент қазақ тілін дамыту ісіне мемлекетпен қатар қоғамның, зиялы қауымның, кәсіпкерлер мен азаматтық ұйымдардың да белсенді қатысуы қажет екенін айтты. Бұл бағытта мемлекет пен қоғамның күш біріктіруі қандай нәтижелерге жеткізуі мүмкін?
— Мемлекет басшысы қазақ тілін дамыту ісіне мемлекетпен қатар қоғамның, зиялы қауымның, кәсіпкерлер мен азаматтық ұйымдардың да белсенді қатысуы қажет екенін айтты. Яғни, тілді дамыту – тек мемлекеттің емес, әрбір азаматтың міндеті. Президент: "Осы мемлекеттік маңызы бар жұмысқа "Қазақ тілі" қоғамының өкілдері, жалпы, тілімізді үнемі қолдайтын азаматтар белсене атсалысуы керек", – деп атап өтті.
Мемлекет басшысы тіл жанашырларына шынайы ризашылығын білдіріп, "Қазақ тілі" қоғамының басшысы Рауан Кенжеханұлына алғыс айтты. Бұл – ана тілінің мәртебесін көтеру жолында жылдар бойы еңбек етіп келе жатқан қоғамдық ұйымдар мен белсенді азаматтардың еңбегіне мемлекет тарапынан жоғары баға беріліп отырғанының белгісі.
Президент қойған міндеттер – тілдегі бірізділікті қамтамасыз ету, емле мен ережелерді жүйелеу, сөздіктерді жаңарту – тек мемлекеттік органдардың күшімен шешілмейді. Бұл іске тіл жанашырлары мен бүкіл қоғам атсалысқанда ғана нақты нәтижеге қол жеткізуге болады.
— Қасым-Жомарт Тоқаев қазақ тілін ел бірлігінің мызғымас тұғыры ретінде атап, оны өзге тілдерге қарсы қоймау қажеттігін баса айтты. Президенттің осы ұстанымы Қазақстандағы қоғамдық келісім мен этносаралық татулықты нығайтуда қаншалықты маңызды?
— Бүгінгі әлемде әлеуметтік желілердегі өшпенділік, ұлттар мен діндер арасына сына қағатын арандатушылық, тілді саяси қару ретінде пайдалану көптеген елдердегі қақтығыстардың бастауына айналып отыр. Осындай жағдайда Мемлекет басшысының ұстанымы айқын: қазақ тілі адамдарды бөлмеуі, керісінше, біріктіруі тиіс. Президент қазақ тілін ел бірлігінің мызғымас тұғыры ретінде атап, оны өзге тілдерге қарсы қоймау қажеттігін баса айтты. Көпэтносты Қазақстан үшін бұл – тұрақтылық пен татулықтың негізі.
Президент тілді алауыздықтың құралына айналдыруға тырысатын әрекеттерге қатаң баға берді: "Ашығын айтсақ, бұл – арамдық. Мұндай келеңсіз әрекетке қатаң тосқауыл қоюымыз керек". Бұл сөздердің астарында терең мән жатыр. Тілді біреуді кемсітудің, қоғамды екіге бөлудің сылтауына айналдыру – тілдің өзіне жасалған қиянат. Ана тілінің шынайы жанашыры оны ешқашан араздықтың қаруына айналдырмайды. Тілге деген сүйіспеншілік өзгеге деген өшпенділік арқылы емес, құрмет пен үлгі арқылы көрінеді.
Мемлекет басшысы халқымыздың ғасырлар бойы жинаған даналығына да жүгінді: "Халқымызда "Әдеп басы – тіл" деген аталы сөз бар". Ата-бабаларымыз тілді адамның мәдениеті мен тәрбиесінің айнасы деп білген. Сөз арқылы көңіл табуға да, көңіл қалдыруға да болады. Әдепті сөз – татулықтың, ал әдепсіз сөз – араздықтың бастауы.
Әлем араздық тілінен шаршаған заманда Қазақстан басқа жолды таңдайды – қазақ тілін өшпенділіктің емес, достықтың; бөлінушіліктің емес, бірліктің; қақтығыстың емес, бейбітшіліктің тілі ретінде дамыту жолын. Тіл – бізді біріктіретін ең берік көпір. Президенттің сөзі де осы ойды айқын білдіреді: "Қастерлі Отанымыз – Қазақстан мен қасиетті құндылығымыз – қазақ тілі жасай берсін!"
