Ормуз бұғазындағы дағдарыс, отын жеткізіліміндегі іркілістер мен дизель тапшылығы әлем экономикасына қысым түсіруді жалғастыруы мүмкін, деп жазады inbusiness.kz сайты Анадолы басылымына сілтеме жасап.
Әлемдік энергетикалық дағдарыс 2027 жылы да жалғасуы ықтимал. Бұл туралы Халықаралық энергетикалық агенттіктің (IEA) атқарушы директоры Фатих Бирол 23 қазанда Ыстанбұлда өткен COP31 климаттық саммиті алдындағы инвестициялық жиында мәлімдеді. Оның айтуынша, қазіргі ахуал мен мемлекеттердің энергетикалық саясаты нарықтардың келесі жылы тез арада қалыпқа келетініне сенуге негіз бермейді.
"Мен 2027 жылы жағдайдың қалыпқа келетініне оптимистік көзқараспен қарай алмаймын. Тіпті оқиғаларға барынша оң тұрғыдан қарауға тырысқанның өзінде, бұған сендіретін дәлел таба алмай отырмын", – деді Фатих Бирол.
Оның сөзінше, энергетикалық дағдарыс 2027 жылы да әртүрлі формада жалғасуы мүмкін. Тіпті жаңа соққылар болмаса да, әлем елдеріне қазіргі дағдарыстың салдарын еңсеру үшін уақыт қажет.
Ормуз бұғазы – әлемдік энергетикадағы негізгі тәуекелдердің бірі
Қазіргі дағдарыстың басты факторларының бірі – Ормуз бұғазы төңірегіндегі жағдай. Бұл теңіз жолы Таяу Шығыста өндірілетін мұнай мен мұнай өнімдерін әлемдік нарықтарға жеткізуде маңызды рөл атқарады. Сондықтан ондағы кеме қатынасының бұзылуы мұнай, отын және басқа да энергетикалық ресурстардың халықаралық саудасына тікелей әсер етеді.
Халықаралық энергетикалық агенттіктің бағалауынша, Таяу Шығыстағы қақтығыс жаһандық мұнай нарығында бұрын-соңды болмаған ауқымдағы жеткізу іркілісін туғызды. Ормуз бұғазы арқылы өтетін мұнай мен мұнай өнімдерінің ағыны күрт төмендеп, өңірдегі бірқатар өндіруші елдер өндіріс көлемін қысқартуға мәжбүр болды.
Мұндай жағдайда әлемдік нарыққа тек шикі мұнай жеткізу көлемі ғана емес, оны өңдеу және дайын отын түрлерін тасымалдау да әсер етеді. Жеткізілімдердің баяулауы дизель мен авиациялық отын секілді өнімдер нарығында қосымша қысым тудыруы мүмкін.
Биролдың пікірінше, Ормуз бұғазындағы дағдарыс энергетикамен ғана шектелмей, экономика мен ауыл шаруашылығына да ықпал етіп отыр. Сондықтан мемлекеттер, компаниялар мен инвесторлар өздерінің қысқа және ұзақ мерзімді стратегияларын қайта қарауға мәжбүр.
Дизель тапшылығы мен бағаның өсу қаупі
Энергетикалық дағдарыс жағдайында ерекше назар аударуды қажет ететін бағыттардың бірі – дизель нарығы. Бұл отын жүк тасымалы, ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп және басқа да экономикалық салалар үшін маңызды.
IEA дерегіне сәйкес, Таяу Шығыстан өңделген мұнай өнімдерін жеткізу әлі де шектеулі. Бұған қоса, Ресей мұнай өңдеу зауыттарына жасалған украиналық шабуылдар дизель нарығына қосымша қысым түсіріп отыр. Агенттік мұндай жағдай ұсыныстың тарылуына және бағаның өсуіне әкелуі мүмкін екенін ескертті.
Дизель қымбаттаса, оның әсері жанармай құю бекеттеріндегі бағамен ғана шектелмейді. Тасымалдаушылардың шығындары өскен жағдайда тауарларды жеткізу құны да жоғарылауы мүмкін. Бұл ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру мен тасымалдаудан бастап, өнеркәсіптік тауарлардың бағасына дейін ықпал етуі ықтимал.
Сондықтан энергетикалық нарықтағы ұзаққа созылған тұрақсыздық инфляциялық қысымды күшейту тәуекелін де арттырады.
Төтенше мұнай қорлары жағдайды қаншалықты жеңілдете алады?
Энергетикалық дағдарыстың салдарын жұмсарту үшін бірқатар мемлекет стратегиялық мұнай қорларын нарыққа шығаруға келісті.
IEA-ның мәліметінше, ұйымға мүше елдер 2026 жылғы наурызда нарыққа 400 миллион баррель мұнай шығаруға уағдаласқан. Қазан айының басындағы есеп бойынша, оның шамамен 325 миллион баррелі жеткізіліп үлгерген. Бұл – келісілген көлемнің 80 пайызынан астамы.
Стратегиялық қорларды пайдалану ұсыныс тапшылығын уақытша азайтуға және нарықтағы дүрбелеңді бәсеңдетуге көмектеседі. Алайда бұл шара жеткізілім арналарының ұзақ уақытқа бұзылуы сияқты түпкілікті мәселелерді өздігінен шеше алмайды.
Сондықтан энергетикалық қауіпсіздік үшін төтенше қорлармен қатар, мұнай мен газ жеткізудің балама бағыттарын дамыту, энергия көздерін әртараптандыру және тұтыну тиімділігін арттыру маңызды болып отыр.
Еуропа мен Азияға қандай қауіп бар?
Энергетикалық ресурстар үшін жаһандық бәсекенің күшеюі импортқа тәуелді елдерге қосымша қысым түсіруі мүмкін. Әсіресе табиғи газ қорын қыс мезгіліне дейін толықтыруға тырысатын Еуропа үшін жеткізілімдегі кез келген жаңа іркіліс маңызды.
IEA басшысының 2027 жылға қатысты ескертуі де осы тәуекелдермен байланысты. Энергетикалық нарықтардағы тұрақсыздық ұзаққа созылса, мемлекеттер отын қорларын толықтыруға көбірек қаражат жұмсап, тұтынушылар үшін энергия құнының жоғары болу қаупі сақталуы мүмкін.
Азия елдері де Таяу Шығыстан келетін энергия ресурстарына тәуелділігіне қарай түрлі деңгейде әсер сезінуі ықтимал. Мұнай мен газ жеткізілімінің өзгеруі халықаралық нарықта сатып алушылар арасындағы бәсекені күшейтіп, импорттаушы мемлекеттердің шығындарын арттыруы мүмкін.
Дегенмен дағдарыстың әр елге әсері бірдей болмайды. Ол импортқа тәуелділікке, стратегиялық қорлардың көлеміне, ішкі өндіріс мүмкіндігіне және балама жеткізу жолдарының қолжетімділігіне байланысты.
Энергетикалық дағдарыс қандай өзгерістерге түрткі болуы мүмкін?
Фатих Бирол қазіргі жағдайды 1973 және 1979 жылдардағы мұнай дағдарыстарымен салыстырды. Оның айтуынша, сол кезеңдерде туындаған энергетикалық күйзелістер атом энергетикасының дамуына және көлік құралдарының отын тиімділігін арттыруға ықпал еткен.
IEA басшысы қазіргі дағдарыс та елдердің энергетикалық саясатын қайта қарауына түрткі болуы мүмкін деп есептейді. Оның ішінде электрлендіруді жеделдету, энергия көздерін әртараптандыру және энергетикалық қауіпсіздікті күшейту мәселелері бар.
Бирол COP31 аясында электр энергиясының әлемдік энергия тұтынуындағы үлесін 2035 жылға қарай 23 пайыздан 35 пайызға дейін жеткізу жөніндегі бастаманы да ұсынды. Оның пікірінше, электрлендіру энергетикалық қауіпсіздікті нығайтып, шығарындыларды азайтуға көмектесе алады.
Дағдарыс 2027 жылы міндетті түрде жалғаса ма?
IEA басшысының мәлімдемесі – қазіргі тәуекелдерге негізделген болжам. Бұл әлемдік энергетикалық дағдарыс 2027 жылдың соңына дейін міндетті түрде жалғасады дегенді білдірмейді.
Нарықтың қалпына келу қарқыны Таяу Шығыстағы жағдайға, Ормуз бұғазы арқылы кеме қатынасының қалпына келуіне, мұнай мен мұнай өнімдерінің жеткізілім көлеміне және мемлекеттердің қабылдайтын шараларына байланысты болады.
Егер жеткізілім арналары тұрақтанып, геосаяси шиеленіс бәсеңдесе, энергетикалық нарықтағы қысым да біртіндеп азаюы мүмкін. Ал жаңа қақтығыстар немесе инфрақұрылымға келетін залал жағдайды одан әрі қиындатуы ықтимал.
Осылайша, Фатих Биролдың ескертуі әлемдік энергетикалық жүйенің әлі де елеулі тәуекелдерге тап болып отырғанын көрсетеді. 2027 жылы нарықтардың толық тұрақтануы кепілдендірілмеген, ал қазіргі дағдарыстың салдары мемлекеттерге, бизнеске және тұтынушыларға келесі жылы да әсер етуі мүмкін.
