Нақтырақ, 1 шілдеден бастап азаматтарға несие, бөліп төлеу, әрісі ипотека алу да қиындай бастайды.
Бұған әсер еткен фактор бар, Ұлттық банк қарыз беру жүйесіне жаңа макроэкономикалық құрал – қарыздың табысқа қатынасы коэффициентін енгізуді жоспарлап отыр. Яғни, клиенттің табысы есепке алынып, жағдайы жете ме, жоқ па, басқа да шығындары ескерілген соң ғана несие беріледі.
Ұлттық банк халықтың шамадан тыс несиеге батуын тежеу үшін осы амалға барып отырғанға ұқсайды. Яғни, несие беру тоқтамайды, тек тәртіп күшейтіледі. Экономист Бауыржан Ысқақовтың бағалауынша, бұл қадам жақсы әдіс саналады.
– Банк тек ресми табысты есепке алып, қарыз алушының барлық қарызын табысына қатысты есептейтіні белгілі. Осы орайда төлем қабілеті төмен адамдарға несие беру қиындайды. Яғни "рассрочка" да кредит ретінде қарастырыла бастайды. Ал 2027 жылдан бастап тіпті адамдардың жалпы қарызына лимит қоюды жоспарлап отыр. Бұл халықты қарыздан шығара ма? Иә, көмектесетін тұстары бар. Артық несие алу тоқтайды. Бұрын бірнеше банктен оңай несие ала беретіндер енді сүзгіден өтпейді. Төлем қабілеті жоқ адамдар қорғалады. Статистика бойынша мұндай сүзгіге енгізілгендер әлсіз қарыз алушылардың жаңа қарыз алу жағдайы азайған. Жалған табыспен несие алу да қиындайды. Жүйе шынайы болады. Бұл қаржылық тәртіпті қалыптастыратын жақсы әдіс, – деп атап өтті экономист.
Дегенмен сарапшы бұның екінші жағы барын айтып отыр. Кейбір адамдар үшін өзгеріс әділетсіз болуы мүмкін. Мысалы, көлеңкелі табысы барлар, қолма-қол ақшамен табыс алатындар кредит ала алмайды. Соның әсерінен экономикаға қысым болуы ықтимал.
– Сұраныс төмендеп, бизнес, "рассрочкамен" зат сататындардың жұмысы тұралап қалуы ғажап емес. Бұл өзгерістердің мақсаты – несиеге өмір сүру моделін азайту. Бірақ бұл қарыздан шығаратын құрал емес. Қарапайым тілмен айтатын болсақ, оңай қақпа жабылады. Бірақ іште отырғандарды оңай шығарып жібермейді деп те айтуға негіз бар, – деді Бауыржан Ысқақов.
Енді ипотекаға қатысты тұсына келейік. Енді бұрынғыдай жалпыға бірдей пайыз белгіленбейді. Әр адамға қойылатын талап пен мөлшерлеме оның табысына, бастапқы жарнасына, несиелік тарихына және жалпы қаржылық жағдайына байланысты құралмақ. Демек, ипотека кез келгенге қолжетімді дүние болмай шығады.
Qazaq Expert клубының құрылыс саласындағы сарапшысы Диляра Сейітнұрованың сөзінше, бұл өзгерістер жылжымайтын мүлік нарығына елеулі оқиға ретінде әсер етпек.
– Табысы ай сайынғы төлемді әрең жауып жүрген "шекті" санаттағы сатып алушылар үшін баспана алу қиындай түседі. Қысқамерзімде әлеуетті қарыз алушылардың шамамен 15-20 пайызы нарықтан тыс қалуы мүмкін. Нәтижесінде, тұрғын үйге қол жеткізу күрделенеді, – дейді сарапшы.
Қызығы сол, бұрын "комфорт" санатындағы үй алуды жоспарлағандар енді "стандарт" пен "экономға" ауысады. Себебі сұраныс төмендеді екен деп құрылыс компаниялары бағаны арзандатпайды. Саладағы инфляция мен білікті мамандардың тапшылығы өзіндік құнды төмендетпей ұстап тұр. Егер баға белгілі бір деңгейден төмен түссе, құрылыс тоқтауы мүмкін, ал бұл болашақта ұсыныстың азаюына және бағаның қайта өсуіне соқтырады.
Сарапшының болжамынша, қайталама нарықтағы баға 5-7 пайызға төмендеуі мүмкін, ал бастапқы нарықта, әсіресе сұранысы жоғары аудандарда, баға тек инфляция деңгейінде өсе береді.
Жасырары жоқ, жаңа қадамның әсерінен бұрынғыдай оңай несие ала салу, 10-20 пайыз бастапқы жарна беріп, ипотека рәсімдеу арманға айналатындай. Бір жағынан дұрыс тәсіл іспетті, әйтпесе жыл сайын халықтың несие портфелінде тұтынушылық несиенің үлесі азаймай отыр. Салдарынан банктер де осындай мақсатсыз несие беріп, табысын еселеуге бейімделіп алды. Әзірге бұның бәрі жорамал ғана, іс жүзінде өзгеріс халыққа қалай әсер ететінін уақытында көре жатармыз.
